Tóm tắt nhanh
Sóng âm (Acoustic), siêu âm (Ultrasonic) và sonar (Sonar) đều là sóng cơ học nhưng khác nhau ở dải tần và môi trường truyền: sóng âm tần số thấp, bước sóng dài, công suất lớn nên xuyên được bụi dày trong không khí; siêu âm tần số cao, năng lượng nhỏ, mất tín hiệu khi có bụi và hơi; còn sonar truyền âm trực tiếp trong chất lỏng để đo ranh giới lớp bùn lắng. Ở chiều ngược lại, radar và vi sóng (Microwave) thuộc họ sóng điện từ. Cảm biến đo mức Sultan Acoustic Wave Series là thiết bị sóng âm của Hawk, không phải siêu âm.
Sáu trong bảy công nghệ nêu dưới đây thuộc danh mục thiết bị đo mức liên tục, riêng vi sóng (Microwave) thuộc nhóm thiết bị đo mức điểm.
1. Các công nghệ sóng dùng trong đo mức là gì?
Tám công nghệ đo mức phổ biến thực chất chỉ dùng ba họ sóng: sóng cơ học cần môi chất để truyền (trong không khí như sóng âm, siêu âm hoặc trong chất lỏng như sonar), sóng điện từ truyền được cả trong chân không (radar và vi sóng), và sóng ánh sáng (laser). Biết một thiết bị thuộc họ nào là đủ để dự đoán nó sẽ hỏng vì lý do gì tại nhà máy của bạn.
| Họ sóng và công nghệ | Tần số và bước sóng | Hành vi khi gặp bụi và hơi | Model và hệ quả thực tế |
|---|---|---|---|
| Sóng cơ học tần số thấp - sóng âm (Acoustic) | Tần số thấp (0.02 – 50 kHz), bước sóng dài; tần số càng thấp thì công suất phát càng lớn | Đi xuyên qua đám bụi - hạt bụi quá nhỏ so với bước sóng nên không tán xạ ngược được sóng | Sultan Acoustic Wave Series. Đầu dò tự làm sạch bằng chính dao động khi phát sóng |
| Sóng cơ học tần số cao - siêu âm (Ultrasonic) | Tần số cao (trên 20 kHz), bước sóng ngắn, năng lượng phát nhỏ | Bị tán xạ và hấp thụ mạnh - mất echo trong bụi dày, sai số tăng theo hơi nước và nhiệt độ | MiniWave. Chỉ dùng cho môi trường sạch và ổn định |
| Sóng cơ học trong chất lỏng - sonar (Sonar) | Dải tần ~1 kHz – 1 MHz (trải từ âm thanh nghe được sang siêu âm), truyền trực tiếp trong chất lỏng | Đầu dò nhúng chìm dưới mặt nước nên không chịu ảnh hưởng của bụi hay hơi phía trên; xuyên qua nước trong và phản xạ tại mặt lớp bùn lắng | ORCA, Sultan Sonar. Chuyên đo cao độ lớp bùn đáy bể lắng và hồ lắng |
| Sóng điện từ - radar không tiếp xúc 80GHz và 60GHz | Vi ba/milimét tần số cao (~1 – 110 GHz, nằm trong dải Microwave); không cần môi chất truyền | Sóng xuyên bụi tốt hơn siêu âm nhiều, nhưng bụi ẩm bám lên ăng-ten làm suy giảm tín hiệu theo thời gian | H80I, S60W. Ở silo nhiều bụi thường phải lắp thêm hệ thống xịt khí nén |
| Sóng điện từ dẫn theo que - radar dẫn sóng (GWR/TDR) | Cùng bản chất vi ba nhưng sóng chạy dọc theo que dẫn thay vì lan trong không gian | Miễn nhiễm với bọt, vách bồn và vật cản vì sóng không lan tự do | Centurion CGR. Công nghệ duy nhất đo được lớp phân cách dầu - nước |
| Sóng điện từ - vi sóng (Microwave) cho công tắc mức | Băng tần vô tuyến vi sóng (0.3 – 300 GHz), phát và thu theo cặp đặt hai bên dòng vật liệu | Xuyên được cửa sổ phi kim trên thành máng, sương mù và lớp bụi bám mà không bị mù tia như cảm biến quang | Gladiator vi sóng. Lắp ngoài thành máng chống nghẹt máng và chống va chạm |
| Sóng ánh sáng - laser | Bước sóng cực ngắn, chùm tia rất hẹp | Bị bụi nặng và hơi đậm đặc chặn gần như hoàn toàn | Laser Hawk. Chỉ dùng cho khe hở hẹp và bài toán định vị chính xác |
2. Vì sao sóng âm xuyên được bụi mà siêu âm thì không?
Cả hai đều là sóng cơ học, nên câu trả lời nằm ở tần số chứ không ở bản chất sóng. Chuỗi nhân quả gồm ba bước:
- Thứ nhất, tần số càng thấp thì công suất phát càng lớn, nên xung sóng của Sultan Acoustic Wave Series mang nhiều năng lượng hơn hẳn và không bị tắt sau vài mét trong môi trường đặc.
- Thứ hai, bước sóng dài khiến các hạt bụi lơ lửng trở nên quá nhỏ so với sóng, sóng đi xuyên qua đám bụi thay vì bị từng hạt tán xạ ngược như trường hợp siêu âm.
- Thứ ba, năng lượng lớn giúp tín hiệu phản hồi vẫn đủ mạnh ngay cả khi bề mặt vật liệu nghiêng theo góc nghỉ hoặc là loại hấp thụ sóng.
Hệ quả thực tế rất rõ tại nhà máy: trong silo xi măng, clinker, tro bay hay than nghiền đang nạp liệu, cảm biến siêu âm mất echo hoàn toàn, còn cảm biến đo mức sóng âm Sultan Acoustic Wave Series vẫn giữ được phép đo ổn định. Đây cũng là lý do mọi nhược điểm của siêu âm nêu trong các bài so sánh khác của T-Hub đều không áp dụng cho dòng Sultan.
Riêng công nghệ thứ ba trong họ sóng cơ học là sonar (ORCA và Sultan Sonar) hoạt động ở dải tần ~1 kHz – 1 MHz chồng lấn giữa sóng âm và siêu âm, nhưng khác ở chỗ đầu dò nhúng chìm hoàn toàn trong chất lỏng thay vì phát qua không khí từ nóc bồn. Nhờ truyền trực tiếp trong nước, xung sonar xuyên qua tầng nước trong phía trên và phản xạ lại tại ranh giới lớp bùn lắng dưới đáy bể lắng hoặc hồ lắng quặng đuôi - bài toán mà các cảm biến đặt trên không khí không thể nhìn thấy.
3. Radar xuyên bụi tốt, vậy vì sao vẫn cần sóng âm?
Radar là sóng điện từ nên không phụ thuộc vào không khí trong bồn, xuyên bụi tốt hơn siêu âm rất nhiều và không bị ảnh hưởng bởi nhiệt độ hay áp suất. Nhưng điểm yếu của radar trong môi trường bụi không nằm ở sóng mà nằm ở ăng-ten: bụi xi măng, tro bay và hơi ẩm bám dần lên mặt ăng-ten làm suy giảm tín hiệu, dẫn tới nhảy số rồi mất echo. Cách xử lý phổ biến của mọi hãng radar là lắp thêm hệ thống xịt khí nén làm sạch, nghĩa là phải kéo đường khí nén lên nóc silo, thêm bộ lọc, van điện từ, bộ hẹn giờ và một hạng mục bảo trì mới.
Đầu dò sóng âm của Sultan Acoustic Wave Series tự làm sạch bằng chính dao động cơ học tần số thấp khi phát sóng: biên độ rung lớn liên tục đánh bật lớp bụi bám trên bề mặt màng phát, nên thiết bị giữ được độ nhạy mà không cần bất kỳ cơ cấu xịt khí hay gạt cơ khí nào. Nói gọn: radar thua ở ăng-ten bị bám bụi, còn sóng âm thua ở chỗ cần khoảng trống lắp đặt lớn hơn và không hợp bồn hẹp nhiều vật cản. Hai công nghệ hỏng vì hai lý do khác nhau nên không thay thế được cho nhau.
Cũng trong họ sóng điện từ (0.3 – 300 GHz), bên cạnh radar đo mức liên tục từ trên nóc bồn còn có nhánh vi sóng (Microwave) dùng cho công tắc mức vi sóng Gladiator. Thay vì đo thời gian phản hồi từ một ăng-ten, thiết bị dùng cặp đầu phát (TX) và đầu thu (RX) lắp đối diện ngoài hai bên thành máng rót hoặc trên hành trình xe bãi liệu: chùm tia vi sóng xuyên thẳng qua cửa sổ phi kim, bụi mù và lớp bám thành máng, chỉ đổi trạng thái Relay khi dòng vật liệu dồn ứ thật sự cắt ngang đường truyền.
4. Câu hỏi thường gặp (FAQ) về phân biệt các loại sóng
Sultan Acoustic Wave Series có phải cảm biến siêu âm không?
Không. Sultan Acoustic Wave Series là thiết bị sóng âm tần số thấp (Acoustic Wave). Hai công nghệ cùng là sóng cơ học nhưng nằm ở hai đầu đối diện của dải tần, cho kết quả trái ngược trong cùng một silo bụi. Hawk là nhà sản xuất lớn nhất thế giới về công nghệ đo mức bằng sóng âm và các hãng đo mức lớn khác không có dòng sản phẩm tương đương.
Tần số thấp thì đo có kém chính xác hơn không?
Trong môi trường sạch, radar cho độ phân giải tốt hơn vì bước sóng ngắn. Nhưng độ chính xác trên datasheet chỉ có nghĩa khi thiết bị còn nhận được tín hiệu phản hồi. Ở silo bụi dày, một thiết bị sai số lớn hơn nhưng luôn có số đọc vẫn hữu ích hơn một thiết bị chính xác hơn nhưng mất echo mỗi lần nạp liệu.
Vì sao hai tên gọi gần giống nhau lại dễ nhầm đến vậy?
Vì tên gọi tiếng Việt không phản ánh bản chất vật lý. "Sóng âm", "siêu âm", "sonar", "vi sóng", "radar", "sóng dẫn", "laser" nghe như bảy sản phẩm cùng loại, trong khi chúng thuộc ba họ sóng khác hẳn nhau (và ngay trong họ sóng cơ học thì sóng âm/siêu âm truyền trong không khí còn sonar truyền trong chất lỏng). Cách kiểm tra nhanh là hỏi ba câu: đây là sóng cơ học hay sóng điện từ, tần số cao hay thấp (truyền trong khí hay trong nước), và thiết bị hỏng vì sóng hay vì đầu dò bám bẩn.
Làm sao biết điểm đo của tôi cần họ sóng nào?
Câu hỏi sàng lọc đầu tiên luôn là điểm đo này có bụi dày hoặc vật liệu bám dính không. Nếu có, đi theo nhánh sóng cơ học tần số thấp (Sultan Acoustic Wave). Nếu cần đo ranh giới lớp bùn lắng nằm dưới mặt nước, chọn nhánh sóng cơ học truyền trong chất lỏng (Sonar ORCA / Sultan Sonar). Nếu cần báo nghẹt máng rót hoặc chống va chạm xuyên bụi từ bên ngoài vách, chọn công tắc vi sóng Gladiator. Các điểm đo còn lại xét theo dạng vật liệu và hình học bồn để chọn giữa radar không tiếp xúc và radar dẫn sóng; chất lỏng sạch trong bồn hở gần như luôn là radar 60GHz.
5. Từ nguyên lý tới điểm đo thực tế: từ ba họ sóng tới thiết bị cụ thể
- Muốn xem toàn bộ công nghệ đo mức liên tục (Sóng âm, Radar 80GHz/60GHz, Radar dẫn sóng, Sonar đo bùn, Siêu âm, Laser) và bảng chọn theo ứng dụng: xem trang Thiết bị đo mức liên tục và Thiết bị đo mức điểm (Công tắc vi sóng).
- Muốn tìm hiểu sâu về dòng sóng âm, dải đo và sáu môi trường nên dùng: đọc tiếp nguyên lý và dải đo của cảm biến đo mức sóng âm Sultan Acoustic Wave Series.
Đã phân biệt được ba họ sóng, bước tiếp theo tùy bạn muốn đi sâu vào một công nghệ hay muốn tra ngay điểm đo của mình:
- Đang có một điểm đo cụ thể chưa biết chọn họ sóng nào: nhắn thông tin cho Công ty TNHH T-Hub - Nhà phân phối ủy quyền (Authorised Distributor) của Hawk tại Việt Nam - kèm ảnh nóc bồn để được tư vấn nhanh.
Click để liên hệ